Een blik achter de schermen van de jury

In juni 2023 zat de internationale jury van de Brussels Architecture Prize een week lang samen om de meer dan 170 ingezonden kandidaturen terug te brengen tot 24 genomineerde projecten, 4 laureaten, een ‘Promising Young Architect’ en een ‘Lifetime Achievement Award’. Dorte Mandrup, voorzitter van de jury: “Ik sta versteld van de omvang en de kwaliteit van de productie van de afgelopen drie jaar in Brussel.” Verslag van een reeks moeilijke keuzes. 

Op 20 april 2023 werden maar liefst 176 projecten ingediend voor de Brussels Architecture Prize, die uitmuntende architecturale realisaties in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest of van Brusselse architectuurbureaus bekroont. Tijdens de eerste vergadering met de juryleden, de architecten Dorte Mandrup (voorzitter), Job Floris (vicevoorzitter), Eva Prats, Meriem Chabani, Kaye Geipel en Markus Bader, werd elk project besproken en binnen de context van de Belgische architectuurproductie gekaderd door het team van A+. De jury werd verzocht om op basis hiervan een eerste, gemotiveerde voorselectie te maken. Hierbij werden de algemene criteria van de prijs opnieuw toegelicht: de projecten moesten eruit springen door de uitstekende kwaliteit van de architectuur of van het totstandkomingsproces. Ze moesten op een positieve manier bijdragen aan de maatschappij en aandacht hebben voor duurzaam bouwen in de bredere zin van het woord. Het kon hierbij gaan om hergebruik, renovatie, reconversie, passiefbouw, bijdragen aan de circulaire economie, inzetten op hernieuwbare energie, toegankelijkheid en aandacht voor zachte mobiliteit. De juryleden kregen hulp van de externe experts van Renolution (het programma van het Brussels Gewest dat ondernemingen en particulieren ondersteunt bij duurzame renovaties), die alle projecten van tevoren hadden doorgenomen en geëvalueerd. De organisatoren van de prijs vroegen daarnaast om bij de selectie te streven naar diversiteit, zowel op het vlak van programma, ambitie en proces binnen het project zelf als wat de samenstelling van het ontwerpbureau betrof. 

Na deze eerste voorselectie waren nog steeds bijna 100 projecten in de running. In een tweede debatronde werden de projecten uitgekozen die de juryleden zouden bezoeken met het oog op een definitieve selectie en de keuze van de laureaat per categorie. Bij elk bezoek ter plaatse was ook de architect zelf uitgenodigd om het project toe te lichten. 

Public Space 

Bij de ingediende projecten voor de categorie ‘Public Space’ viel het de juryleden meteen op dat veel projecten in de publieke ruimte het resultaat waren van een voormalige restruimte, al dan niet onderdeel van een (afgedankte) spoorweg. De Ixelles Highline van MSA en Ney is hiervan een goed voorbeeld, en ook het Pannenhuispark van Landinzicht Landschapsarchitecten sprak meteen tot de verbeelding. Dit nieuwe park maakt deel uit van de site van Tour & Taxis en was na de sluiting van de spoorweg jarenlang afgesloten van de wereld, met hoge bomen, weelderige planten en een mooie biodiversiteit tot gevolg.  

Een ander thema binnen deze categorie was de aartsmoeilijke opgave om van een hypergecommercialiseerde ruimte in de binnenstad ook een echte publieke ruimte te maken. Dit lukte goed in de Nieuwstraat dankzij de aanpak van Buur. Generositeit jegens de buurt scheerde niet alleen hoge toppen in het project van BOB361 in samenwerking met Michiel Pauwels, waarbij het private binnengebied van een ensemble van sociale woningen zo ontworpen werd dat het als park kon dienen voor de hele buurt, maar ook in ‘OpenStreets’ van Filter Café Filtré. Hier geen gebouwde ruimte, maar grootstedelijk activisme dat een essentiële bijdrage levert aan de sociale cohesie en de leefbaarheid van de stad. 

‘Jonction Urban Park’ van Générale oogstte veel lof dankzij de veelzijdige aanpak. De architecten maakten nieuwe verbindingen op schaal van de buurt, ontwierpen een speelplaats op maat van de bewoners en doorbraken het monofunctionele residentiële karakter van het bouwblok door de integratie van publieke productieve ruimtes. Tijdens het bezoek aan deze plek werd duidelijk hoe broodnodig dit programma was voor de levenskwaliteit van de buurt. De jury kroonde dit project unaniem tot winnaar van deze categorie. “Het project zet een achtergestelde buurt in de kijker en laat zien hoe een goed ontwerp en zorg een transformatie teweeg kunnen brengen”, legt Meriem Chabani uit. 

Major Intervention 

Bij deze categorie kwamen meteen drie grote stedelijke urgenties op tafel: de herbestemming van kantoorgebouwen, kwaliteitsvolle scholenbouw in een hyperdense omgeving en de integratie van productiviteit in de (residentiële) stad. ‘Victoria’ van 51N4E biedt een antwoord op de vraag naar een tweede leven voor de monofunctionele kantoortoren en kiest daarbij voor een typologische oplossing. ‘Karreveld’ van Agwa tackelde meteen twee urgenties door een kantoorgebouw om te bouwen tot school. Hierbij slaagden ze erin een maximum aan materialen opnieuw te gebruiken, wat deze reconversie bijzonder circulair maakt. Zowel ‘Brasserie de la Senne’ van Générale als ‘NovaCity I’ van DDS+ en &Bogdan genereren plekken waar productiviteit binnen een stedelijke omgeving kan floreren. NovaCity draagt daarenboven ook bij aan het typologische onderzoek naar de combinatie van wonen en productiviteit. Voor de prijs werden verschillende scholen en crèches ingediend. ‘GRAB Schaarbeek’ van Geurst & Schulze in samenwerking met Java Architectes en de school ‘De Telescoop’ van Ura (Yves Malysse en Kiki Verbeeck) sprongen meteen in het oog vanwege de grote architecturale kwaliteit binnen een zeer complexe opgave en de combinatie van nieuwbouw en reconversie. Uiteindelijk ging de voorkeur naar het laatste project, door de bijna acrobatische wendbaarheid waarmee het zich nestelt op een bijzonder moeilijk perceel. Eva Prats: “Het project voert het verkennende en verrassende aspect van de binnenkant van een huizenblok op, en deze intensiteit beïnvloedt de verschillende binnenruimten. Zo ontstaat een rijke en zorgvuldige opeenvolging van dimensiewijzigingen en natuurlijk licht, die telkens een andere sfeer geven aan de verschillende dagelijkse situaties in deze school.” 

Small Intervention 

Maar liefst 64 kandidaturen waren kleine ingrepen binnen een spectrum van 6 tot net geen 1000 m², waardoor het risico bestaat dat je appelen met peren gaat vergelijken. De jury koos als snel om kwaliteitsvol en betaalbaar wonen in de stad als uitgangspunt te nemen, met een focus op duurzaamheid. Met uitzondering van de herinrichting van Théâtre Océan Nord van Carla Frick-Cloupet en Victoire Chancel, een project dat getuigt van talent en inventiviteit binnen het beperkte budget van dit soort micro-opdrachten, zijn alle kleine interventies woningen. Stuk voor stuk verzetten ze bakens op het gebied van ruimtelijke kwaliteit, duurzaam materiaalgebruik en integratie in de onmiddellijke omgeving. Ondanks voorafgaande discussies of je vandaag überhaupt nog wel een individuele woning in de kijker mag zetten, koos de jury unaniem voor ‘Maison Jupiter’ van V+ als winnend project voor deze categorie vanwege de pioniershouding ten opzichte van duurzaam, lowtech bouwen. “Maison Jupiter biedt een schat aan architectuurlessen en innovaties. Het project verkent grondig hoe een lage CO2-voetafdruk kan worden bereikt bij laagbouwwoningen, met elegante oplossingen voor waterbeheer, warmteproductie, natuurlijke ventilatie en het samenleven met niet-mensen”, legt Meriem Chabani uit. 

Extra Muros 

Deze categorie werpt een licht op de productie van Brusselse bureaus buiten Brussel. De diversiteit van de kandidaturen was enorm en ook hier probeerde de jury een lijn te trekken waarbij stedelijke projecten met een positieve ruimtelijke impact op de omgeving en een doordachte maatschappelijke ambitie de voorkeur kregen. Het zijn stuk voor stuk projecten die een standpunt innemen over wat architectuur vandaag kan en moet zijn, waarbij hergebruik, materiaalgebruik, detaillering, sociale impact en klimaatbewustzijn de boventoon voeren. 

Uiteindelijk viel de keuze op ‘Le Parc des Ateliers’ bij het Luma Museum in Arles door Bas Smets vanwege het innovatieve karakter. “Het project transformeert een steriele, desolate en woestijnachtige locatie in korte tijd tot een prachtig, weelderig en comfortabel publiek park door de natuurlijke evolutie van de omringende landschapstypologie te versnellen”, zegt Dorte Mandrup. “Het park is met grote kennis van microklimatologische omstandigheden ontworpen om zich te ontwikkelen als een zichzelf in stand houdend levend organisme.” 

Honorary mentions 

Naast 24 projecten worden ook twee personen in de bloemetjes gezet. De jury kiest een jong en veelbelovend bureau uit alle bureaus jonger dan 40 jaar die zich kandidaat hebben gesteld en kent die de ‘Promising Young Architect Award’ toe. Het wetenschappelijk comité, samengesteld uit de vertegenwoordigers van onze Brusselse partners, stelt op zijn beurt aan de jury een reeks potentiële winnaars voor de Lifetime Achievement Award voor, waaruit de jury een winnaar kiest. 

De prijs voor het aanstormend talent gaat dit jaar naar Laura Muyldermans. Zij bewandelt al jaren het smalle en moeilijk begaanbare pad tussen theorie en praktijk, tussen architectuur en hedendaagse kunst, tussen bouwen en kritische reflectie op het bouwen, en verlegt zo steeds opnieuw de grenzen van de architectuur.

De Lifetime Achievement Award gaat dit jaar niet naar 1 maar naar 3 personen: Olivier Bastin, Chantal Dassonville en b0b Van Reeth waren elk als eerste persoon ooit verantwoordelijk voor de implementatie van een succesvol architectuurbeleid in respectievelijk Brussel, de Franstalige Gemeenschap en Vlaanderen. Ze legden de grondslag voor de procedures en instrumenten die vandaag tot ver in het buitenland de referentie vormen voor het bereiken van architecturale kwaliteit. Met deze erkenning wil de jury hun erfenis veiligstellen. Dankzij hen heerst er in België een rijke architectuurcultuur en krijgt de Brussels Architecture Prize zin. 

Lisa De Visscher 

Artistiek directeur van A+ ARCHITECTURE IN BELGIUM